Хөтөлбөрт симфонийн төрлүүд: Симфони найраглал, дүрслэл, уран сэтгэмж, чуулбар

---

Симфони найраглал XIX зууны 50-аад онд үүссэн ба энэ төрлийг бүтээгч нь Ф.Лист байлаа. Берлиоз зэрэг романтикуудын адил Лист хөтөлбөрт зохиолыг хөгжүүлэн дэлгэрүүлэхэд их зүйл хийсэн бөгөөд түүний жинхэнэ онолч байв. Энэ онолдоо утга зохиолын төрлүүдээс жишээ авсан байдаг. Тэрээр утга зохиолын уянгалаг яруу өгүүлэх маяг, гүн ухааныг хөгжимд өвөрмөцөөр ашиглахыг эрмэлзсэн юм. Хэдий тийм боловч симфони найраглалын эцэг нь хөгжмийн талаас удиртгал байв. Харин нэг ангит хөгжмийн талаас удиртгал зохиолтой харьцуулбал найраглал нь илүү өргөн цараатай, чөлөөт бүтэцтэй байдаг.

 Дэлгэрэнгүй»

Хөтөлбөрт симфонийн төрлүүд

“Манай эриний агуу хүмүүсийн

бүтээсэн шиг зан төрхийг хөгжим

дүрсэлж чадна гэдэгт бид

эргэлзэх шалтгаан байхгүй”

Ф.Лист

---

19-р зууныг симфони хөгжмийн алтан үе гэдэг билээ. Симфони зохиол дан хөгжмийн төрлүүдээс дүрслэх бололцооны хувьд илүү давамгай болоод ирэхээр амьдрал ертөнцийн хувьсангуй чанар, түүний зөрчил тэмцлийн нарийн учир, үзэгдэл юмсын хязгааргүй олон янзын илрэлийг дүрслэх илүү уян хатан хэлбэр олох гэж хөгжмийн зохиолчид эрэх болсон юм. Хэдийгээр эдгээр хэлбэр олон янз байсан боловч тэдгээрийг ямар нэг нийтлэг шинж чанар симфонитой холбож өгч байлаа. Энэ бол бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн сэтгэлэг симфони арга байв. Энэ аргын мөн чанар амьдралын үзэгдэл явцын буурал дэвшил, үзэгдэл юмсын холбоо түүний харилцан холбогдол эсвэл зөрчил, чанарын хувьслыг үзүүлэхэд оршино.

 Дэлгэрэнгүй»

Симфони хөгжим

“Хөгжмийн тэгш эрхт олон төрөл дундаас

Их симфони ганцаараа оргил мэт бөгөөд

энэ төрөл ер бусын гүнзгий утга агуулах тул

хөгжмийн урлагийн манлай больюу”.

Д.Шостакович

---

Симфони хөгжмийн туурвил нь өргөн сүрлэг том симфониос бага хэлбэрийн аяз хүртэлх бүх төрлийг хамаарна. Нэг үгээр хэлбэл симфони найрал хөгжимд зориулж бичсэн аливаа зохиол хамаарна.

Симфони. Эртний грек хэлний энэ үг “нийцэл”, “дуурьсал” гэсэн утгатай. Эрт цагт грекчүүд хөгжмийн эгшгүүдийн тааламжтайхан нийцэл юмуу эсвэл хоолой нийлүүлэн дуулахыг энэ үгээр төлөөлүүлдэг байв. Түүнээс хожим найрал хөгжмийг ингэж нэрлэдэг болжээ. Харин сүүлдээ дуулаачийн том хэлбэрийн зохиол дахь дан хөгжмийн хэсгийг юм уу бүжгийн хөгжмийн оршил хэсгийг симфони гэх болсон байна. Эцэст нь 18-р зууны эхээр Италид дуурийн удиртгал хөгжмийг энэ нэрээр туйлбартай нэрлэх болов.

 Дэлгэрэнгүй»

Сонгодог хөгжмийн үндсэн төрөл: 1. Дан хөгжим, түүний хэлбэрүүд

---

Хөгжмийн урлагийг ерөнхийд нь дуулахад зориулсан, хөгжимдөхөд зориулсан буюу дуулаачийн хөгжим (vocal music), дан хөгжим (instrumental music) гэж хоёр төрөлд хувааж үздэг.

Дан хөгжим дотроо олон янз байх бөгөөд хамгийн гол төрөл нь гоцлол хөгжим, цөөхүүл хөгжим, найрал хөгжим юм.

 Дэлгэрэнгүй»

Цөөхүүл хөгжим

Й.Гайдн утсан хөгжмийн дөрвөл тоглож байгаа нь.

---

Цөөхүүл хөгжим гэж нэрлэгддэг нэг буюу цөөн тооны хөгжимчин тоглоход зориулсан зохиол бүтээл нь өнгөрсөн 19-р зууны үед концертын танхимд тоглохоосоо илүү гэрийн нөхцөлд тоглох нь олонтаа байжээ. Хөгжим сонирхогчид сайхан хөгжим сонсохоор юм уу эсвэл өөрсдөө оролцон тоглохоор хэн нэгнийдээ цугларан очиж төгөлдөр хуур, лимбэ, ятга, хийл хөгжмүүдээр хамтран тоглож, сонсдог байлаа. Мөн хоршил, гурвал, дөрвөл тэр ч байтугай бүр бяцхан найрал хөгжимд зориулсан зохиолыг ч тоглодог байв. Гэрийн ийм концертод дуучид заавал оролцоно.

 Дэлгэрэнгүй»

Л.Бетховен ″Фиделио″ дуурийн либретто

---

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. Испани. Өндөр ханатай шоронгийн хашаа. Харанхуй энэ шоронд харгис хатуу Пизаррогийн эсрэг тэмцсэн сайхан сэтгэлт Флорестан гэгч хоёр жил хамгийн хатуу дэглэмд байна. Шоронгийн амьдрал хэвийн байдлаар үргэлжилсээр. Харин хаалганы манаач Жакино, харгалзагч Роккогийн охин Марцелинад хайртайгаа түүнээс өөртэй нь сууна гэх хариу хүлээж ядна. Охин ч овоо л нааштай байснаа ойрын үед эцгийнхээ шинэ туслагч Фиделио гэдэг залууд сэтгэлтэй болж түүний гэргий нь болохсон гэж боддог болсон ажээ.

 Дэлгэрэнгүй»

Жамъянгийн Чулуун 1928-1996

---

Нэрт удирдаач, хөгжмийн зохиолч, хөгжимчин Ж.Чулуун 1928 оны хоёрдугаар сарын 10-нд Ховд аймгийн Жаргалант сумын нутагт төрсөн. Эцэг Жамъян өнчин ядуугийн эрхээр айлд зарцлагдаж, жин тээж явсан бөгөөд нөгөөтэйгүүр орос, хасаг, хятад хэлтэй сэхээтэн маягийн хүн байжээ. Тэрээр хувьсгал ялсны дараагаас аймгийн захиргаа, дотоодыг хамгаалах газарт хэлмэрч, Ховдын клубийн хөгжмийн эрхлэгч /багш/, хөгжимчин байв. Тэдний төрөл төрөгсдийн дунд урлаг, хөгжмийн авьяастан олон хүн байсан нь Чулууны урлагийн авьяас нээгдэхэд их нөлөөлжээ.

 Дэлгэрэнгүй»

Жузеппе Верди 1813-1901

“Суут өвгөн Верди “Аида”, “Отелло”

дууриараа Италийн хөгжимчдөд

шинэ зам нээж өглөө”

П.И.Чайковский

---

Жузеппе Фортунито Франческо Верди 1813 оны аравдугаар сарын 10-нд Италийн Бусетто хотын ойролцоох Ле-Ронколе тосгонд төрсөн. Тэднийх ядуу амьдралтай байсан ч Верди хөгжимд ер бишийн сонирхолтой байв. Хөгжмийн анхны багш нь органч Байстрокки байв. Дараа нь хоёр дахь эцэг гэж хайрлан нэрлэсэн Бареццийн удирдлага доор хөгжмийн хичээлээ үргэлжлүүлэв. Энэ хотдоо удирдаач, органч, төгөлдөр хуурчаар ч ажиллаж байлаа.

 Дэлгэрэнгүй»

Иоханнес Брамс 1833-1897

“Моцарт лугаа адил гоё сайхан

бичиж бид чадахгүй ч ядахдаа түүн шиг

цэвэр бичихийг оролдоцгооё”

И.Брамс

---

Иоханнес Брамс 1833 оны тавдугаар сарын 7-нд Германы Гамбург хотноо тариачин гаралтай хөгжимчний гэр бүлд төржээ. Брамсын бага нас ядуу зүдэг өнгөрсөн юм. Арвангурван настайгаасаа мөнгөний ажил янз бүрийн газар хийхийн зэрэгцээ Э.Марксен хэмээгч сайн багшийн шавь болон тэрээр хөгжмийн зохиол их бичиж байв. Залуу зохиолчийн бүтээл хэнд ч ажиглагдалгүй өнгөрч, харин амьдрахын эрхээр ойр зуур жижиг аяз, найруулгууд бичиж өөр нэрээр хэвлүүлдэг байснаас гадна түүний анхны бүтээлүүд харамсалтай нь бүтэн хадгалагдаж үлдээгүй байна.

 Дэлгэрэнгүй»

Сара Чанг (Sarah Chang) /1980/

---

Сара Чанг /солонгос нэр нь Chang Young Joo / 1980 оны 12-р сарын 10-нд Филадельфид мэндэлжээ. Эцэг Chang Min-soo нь хийлч, эх Chang Myoung-jun нь хөгжмийн зохиолч бөгөөд тэд 1979 онд Солонгосоос АНУ-д цагаачилж ирсэн юм. Сара 4 настайгаасаа хийл хөгжим тоглож эхэлсэн ба улмаар 6 настайдаа Джульярдийн хөгжмийн сургуульд шалгалт өгч аавынхаа багш Дороти ДеЛейний (Ицхак Перлман, Гил Шахам, Шломо Минц нар түүний шавь юм) удирдлага дор суралцах болсон юм.

 Дэлгэрэнгүй»

Николай Басков /1976/

---

Оросын төдийгүй дэлхийн алдартай цээл хоолойтнуудын нэг Николай Викторивич Басков 1976 оны 10-р сарын 15-нд Москва хотын ойролцоо Балаших хотод төржээ. Коля Гнесины нэрэмжит Оросын Хөгжмийн Академид дуурийн дуучнаар суралцан /профессор В.Левко, В.Щербакова нарын удирдлаган дор/ 2001 онд төгссөн юм.

 Дэлгэрэнгүй»

Александр Порфириевич Бородин 1833-1887

---

Александр Бородин 1833 оны 11-р сарын 12-нд Петербургт төрж бага насаа эхийн гар дээр өнгөрүүлжээ. Эх нь хүүгээ сайн хүмүүжилтэй болгож чадахуйц боловсролтой хөрөнгөтэй хүн байсан болохоор Бородин хүүхэд ахуйдаа немц, франц, англи хэл хожим нь итали хэл сурчээ. Наймтай байхад нь эх нь түүнд цэргийн хөгжимчин хүнээр лимбэ заалгаж эхлэн төдөлгүй төгөлдөр хуур, жимбүүр (гобой) хөгжмүүдээр хичээллэх болжээ.

 Дэлгэрэнгүй»

Рихард Вагнер 1813-1883

“Энэ бол урлагийн тэнгэрээс агуу сууг

хүртсэн хосгүй бүтээлч, санашгүйг санагч,

сэдэх сэтгэх нь хүчирхэг, урлахуй

чадвар төгс хүн болой.”

В.Стасов

---

Р. Вагнер Германы романтик дуурийн урлагийг цэцэглэлтэд нь хүргээд зогсоогүй дэлхийн хөгжмийн түүхэнд асар их хувь хандив оруулсан юм. Р.Вагнерийн өв санд үндэсний зан төрх, германы ард түмний эртний үлгэр домог, нутаг усны гайхамшигт зургийг ер бусын хурц тод харуулсан дуурийн уран бүтээл зонхилох байртай байдаг. Тэрээр 13 дуурь бүтээжээ.

 Дэлгэрэнгүй»

Лувсанжамбын Мөрдорж 1919-1996

---

Монгол улсын Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Лувсанжамбын Мөрдорж 1919 оны 9-р сарын 15-нд Улаанбаатар хотноо төржээ. Тэрээр бага сургууль, санхүүгийн курс төгсөж, улмаар 1932 онд төв театрт хөгжимчнөөр орж, хуур хуучир гарамгай сурч хувьсгалын арван таван жилийн ойгоор хөгжимчдийн уралдаанд түрүүлэн гавьяат хөгжимчин цол хүртжээ.

 Дэлгэрэнгүй»

Монголын үнэт өв уламжлал харь улсын соёлын өв хэмээн бүртгэгдсээр байх уу?

---

Монгол хэмээх нэрээр цоллуулдаг хүмүүн бүр хэдэн мянган жилээр тоологдох дундаршгүй арвин түүхтэй агуу эх орныхоо түүх, ёс заншил, ардын язгуур урлаг, хэл соёлоороо бахархдаг нь дамжиггүй. Гэвч энэ их арвин баялаг өв соёлоо харь улсад алдсаар байх уу.

 Дэлгэрэнгүй»